Ακοτάντος Άγγελος – Holy icon by Angelos Akotantos [died before 1457]
The Saint of Lost Things: Saint Phanourios the Great Martyr and Newly-Revealed of Rhodes (August 27)
SAINT PHANOURIOS, St Patron des choses perdues et Protecteur des prêtres (27 Août)
Ο μυστηριώδης μάρτυρας - Άγιος Φανούριος ο Μεγαλομάρτυς (& το πρόβλημα της ύπαρξής του)
Ενορία Αγίου Νικολάου – Parochie Heilige Nicolaas – Parish of Saint Nicolas | ORTHODOXE AARTSBISDOM VAN BELGIE EN EXARCHAAT VAN NEDERLAND EN LUXEMBURG
Translation from Greek A.N. (Greek text after the English)
The Holy Five Virgin Martyrs were five ascetics, who came from the ancient city of Lappa in Crete, where the village of Argyroupoli in the municipality of Rethymno is located today.
They lived ascetically, according to the way of life of the men and the women ascetics of the Orthodox Church, within the area of the ancient Greco-Roman cemetery, where preserved to this day are their 'cells' (five rooms carved into the rock) as well as their tomb, from which holy water springs forth from time to time. Their tomb has been covered by a tiny chapel constructed in their honor by Christians, many centuries ago.
The saints were martyred - that is, they were brutally murdered for their faith - probably by the Arab conquerors of Crete shortly after 828 AD, the year of the destruction of Lappa. Francesco Barozzi, a writer of Venetian descent born in the nearby village of Agios Konstantinos in the 16th century (the era of the Venetian rule in Crete), wrote in a book in 1577 that they were martyred "after the destruction of the city" - a reference that points to the above period.
The church of the Holy Five Virgins is one of the most important holy sites for the Christians of Rethymnon and is mentioned by many Greek and foreign writers (Cretans and visitors to Crete), at least since 1416. There is another chapel in their honor, in the village of Myloi (mills) located in the gorge near Chromonastiri. Given that both the Mills and Argyroupoli had important watermills, the saints may have been considered patrons of mills and millers. Besides, there are many testimonies about appearances and miracles by the five saints, and a number of families over a large area of many villages around Argyroupoli have given their children the names of some of those saints.
This holy icon was created at Holy Mount Athos in 1882
Tradition has it that the saints were put to death on Holy Tuesday (the Tuesday of the Holy Week, prior to Easter Sunday), but because saints of Orthodoxy are not commemorated during the Holy Week out of respect for the greater solemnity of those days, Christians honor their memory on the Tuesday after Easter Sunday - although In Argyroupoli during recent years, their commemoration has been transferred to the Saturday following Easter Sunday. The local breeders of the area bring their sheep to be blessed by the priests, and, after the Divine Liturgy, they offer milk and cheese to the churchgoers. The Temple of the Mills continues to this day to commemorate the saints on the Tuesday after Easter Sunday.
The names of the saints as noted by Barozzi, are: Thecla, Martha, Rhodiona, Mariamna and Aneim. However, for about 150 years now, their names have been confirmed as: Thecla, Martha, Maria, Mariamna and Ennatha, upon the influence of the biography of the Holy Five Canonical Virgins from Persia, who martyred around 340 AD. and are commemorated on the 9th of June.
Εικ. από το αγιογραφείο της Ιεράς Μονής Σωτήρος Χριστού Κουμπέ Ρεθύμνου
Οι αγίες Πέντε Παρθενομάρτυρες είναι πέντε ασκήτριες, που κατάγονταν από την αρχαία πόλη Λάππα της Κρήτης, στο χώρο της οποίας βρίσκεται σήμερα το χωριό Αργυρούπολη του δήμου Ρεθύμνου. Έζησαν ασκητικά, σύμφωνα με τον τρόπο ζωής των ασκητών και ασκητριών της Ορθόδοξης Εκκλησίας, στο χώρο του αρχαίου ελληνορωμαϊκού νεκροταφείου, στον οποίο διασώζονται μέχρι σήμερα τα «κελιά» τους (πέντε δωμάτια λαξεμένα στο βράχο) και ο τάφος τους, από τον οποίο κατά καιρούς αναβλύζει αγίασμα (ιερό ύδωρ). Ο τάφος τους έχει καλυφθεί από έναν μικρό ναό, που οικοδόμησαν προς τιμήν τους οι χριστιανοί, πολλούς αιώνες πριν από σήμερα.
Οι αγίες μαρτύρησαν, δηλαδή θανατώθηκαν για την πίστη τους, μάλλον από τους Άραβες κατακτητές της Κρήτης λίγο μετά το 828 μ.Χ., έτος καταστροφής της Λάππας. Ο Francesco Barozzi, συγγραφέας ενετικής καταγωγής, που γεννήθηκε στο κοντινό χωριό Άγιος Κωνσταντίνος τον 16ο αιώνα (εποχή της κυριαρχίας των Ενετών στην Κρήτη), γράφει σε βιβλίο του 1577 ότι μαρτύρησαν «μετά την καταστροφή της πόλης», αναφορά που παραπέμπει στην ανωτέρω χρονική περίοδο.
Ο ναός των αγίων Πέντε Παρθένων είναι ένα από τα σημαντικότερα ιερά μέρη των χριστιανών του Ρεθύμνου και γράφουν γι’ αυτόν αρκετοί Έλληνες και ξένοι συγγραφείς (Κρήτες και επισκέπτες στην Κρήτη) τουλάχιστον από το 1416. Υπάρχει άλλος ένας ναός προς τιμήν τους, στο χωριό Μύλοι (μέσα στο φαράγγι), κοντά στο Χρωμοναστήρι. Επειδή και οι Μύλοι και η Αργυρούπολη είχαν σημαντικούς νερόμυλους, ίσως οι αγίες εθεωρούντο προστάτιδες των μύλων και των μυλωνάδων. Εξάλλου υπάρχουν πολλές μαρτυρίες για εμφανίσεις και θαύματα των πέντε αγίων και αρκετές οικογένειες, σε μια μεγάλη περιοχή, με πολλά χωριά, γύρω από την Αργυρούπολη, έχουν δώσει στα παιδιά τους κάποια από τα ονόματά τους.
Η παράδοση διηγείται ότι οι αγίες θανατώθηκαν τη Μεγάλη Τρίτη (την Τρίτη της Μεγάλης Εβδομάδας, δηλ. της Εβδομάδας πριν το Πάσχα), όμως, επειδή τη Μεγάλη Εβδομάδα δεν εορτάζονται άγιοι, οι χριστιανοί τιμούν τη μνήμη τους την Τρίτη μετά το Πάσχα, αν και στην Αργυρούπολη, εδώ και λίγα χρόνια, η γιορτή τους έχει μεταφερθεί στο Σάββατο μετά το Πάσχα. Εκεί οι κτηνοτρόφοι της περιοχής φέρνουν τα πρόβατά τους, τα οποία ευλογούν οι ιερείς και, μετά τη θεία λειτουργία, προσφέρουν γάλα και τυρί στο λαό. Ο ναός των Μύλων εξακολουθεί μέχρι και σήμερα να γιορτάζει την Τρίτη μετά το Πάσχα.
Τα ονόματα των αγίων, όπως τα αναφέρει ο Barozzi, είναι Θέκλα, Μάρθα, Ρωδιώνα, Μαριάμνη και Ανεείμ. Όμως εδώ και περίπου 150 χρόνια έχει καθιερωθεί να ονομάζονται Θέκλα, Μάρθα, Μαρία, Μαριάμνη και Ενναθά, λόγω επίδρασης από τη βιογραφία των Αγίων Πέντε Κανονικών Παρθένων από την Περσία, που μαρτύρησαν γύρω στο 340 μ.Χ. και εορτάζουν στις 9 Ιουνίου («κανονικών» σημαίνει ότι ήταν μοναχές, που δεν είχαν αποσυρθεί από τον κόσμο, αλλά παρέμεναν στο χωριό τους και επιδίδονταν σε έργα φιλανθρωπίας).
Περισσότερα στοιχεία και φωτογραφίες βλ. σε αυτό το αναλυτικό αφιέρωμα.
"Να θυμάστε τον λόγο, που σας είπα: Δεν υπάρχει δούλος μεγαλύτερος από τον κύριό του. Αν εμένα δίωξαν, θα διώξουν και σάς· αν φύλαξαν τον λόγο μου, θα φυλάξουν και τον δικό σας". (Ιωάννην 15: 20).
"Μακάριοι αυτοί που έχουν διωχθεί εξαιτίας τής δικαιοσύνης· επειδή, δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών. Μακάριοι είστε, όταν σας ονειδίσουν, και σας διώξουν, και πουν εναντίον σας κάθε κακό λόγο, λέγοντας ψέματα, εξαιτίας μου. Να χαίρεστε και να αγάλλεστε, επειδή ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς· επειδή έτσι δίωξαν τούς προφήτες πριν από σας." (Ματθαίον 5: 10-12).
Κάθε έρευνα είναι ένα ταξίδι, δηλαδή μια εμπειρία, που πλουτίζει την ψυχή μας και βοηθά στη γνώση και κατανόηση του κόσμου γύρω μας. Προπαντός αν ανακαλύψουμε εκείνο, που εξ αρχής αναζητούσαμε, και συμπληρώσουμε ψηφίδα-ψηφίδα την εικόνα στο μωσαϊκό μας, ανταμειβόμαστε επιπλέον με ξεχωριστή ικανοποίηση.
Βέβαια, αυτό που βρίσκουμε δεν είναι πάντα εκείνο που περιμέναμε ή δεν είναι ακριβώς αυτό. Εξάλλου, ίσως διαπιστώσουμε πως εκείνο που αναζητούσαμε δεν είναι εφικτό να βρεθεί ποτέ… Πάντα όμως η ανακάλυψη της αλήθειας, όποια κι αν είναι, συνιστά το υπερπολύτιμο έπαθλο του ταξιδιού μας.
Αφορμή για την παρούσα μελέτη στάθηκαν οι προβληματισμοί ενός αδελφού μας, δυτικού στην καταγωγή, για την ιστορική ύπαρξη του αγίου μεγαλομάρτυρος Γεωργίου. Στη συνέχεια, διαβάσαμε μια μελέτη, που κατέτασσε συλλήβδην τα συναξάρια των αγίων μας στο επίπεδο της λογοτεχνίας του φανταστικού. Αναζητήσαμε λοιπόν το ιστορικό υπόβαθρο πίσω από τους αρχαίους διωγμούς κατά των χριστιανών γενικά και από την ιστορικότητα συγκεκριμένων αγίων μαρτύρων ειδικότερα. Και πιστεύω ότι, με τη βοήθεια του Θεού και των ίδιων των αγίων μας, ανταμειφθήκαμε. Η έρευνά μας είναι δημοσιογραφική και όχι επιστημονική, από την άποψη ότι δεν φέρνει στο φως νέα στοιχεία, αλλά συγκεντρώνει και παρουσιάζει στοιχεία ήδη ανακαλυφθέντα από άλλους, όντως ερευνητές. Κατά τη διάρκειά της αξιωθήκαμε να νιώσουμε κοντά σε πολλούς αγίους, τη ζωή των οποίων κάπως διερευνήσαμε, πράγμα που μας έδωσε ιδιαίτερη χαρά.
Κάθε έργο είναι κατά κανόνα αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας. Το ίδιο ισχύει και για την παρούσα μελέτη. Καθοριστική ήταν η συμβολή των εν Χριστώ αδελφών μας Κατερίνας Ν. (αγγλόφωνη ΟΟΔΕ) και Papyrus52, ενώ σημαντική και η βοήθεια των συναδέλφων Γ. Μ. Βαρδαβά (ιστολόγιο «Πέρα από το άτομο», ΕΔΩ) και Κωστή Ηλ. Παπαδάκη («Ρεθεμνιώτικες αναδρομές», ΕΔΩ), οι οποίοι μας βοήθησαν στη διερεύνηση κάποιων εκδόσεων. Τέλος, ο συνάδελφος Κωνσταντίνος Μ. Παπαδάκης (της Βιβλιοθήκης του Παν/μίου Κρήτης στο Ρέθυμνο) και ο καθηγητής αγιολογίας Εμμανουήλ Δουνδουλάκης (της Ανωτάτης Πατριαρχικής Εκκλ. Ακαδημίας Κρήτης) σε ανύποπτο χρόνο μας έδωσαν κάποιες κατευθύνσεις που απέβησαν ιδιαίτερα χρήσιμες γι’ αυτή την έρευνα. Οι παραπάνω, εκτός της συνεργασίας μας, με τιμούν και με την εν Χριστώ αγάπη τους. Για όλα αυτά τους ευγνωμονώ.
Ευγνωμονώ όμως και όλους τους εν
Χριστώ αδελφούς μας και εν γένει συνανθρώπους μας, που σε ανύποπτο χρόνο
και ενδεχομένως μακρινό τόπο σάρωσαν ηλεκτρονικά και δημοσίευσαν στο
διαδίκτυο όλες τις πολύτιμες πηγές και τα βοηθήματα, που μας επέτρεψαν
τη σύνταξη αυτής της μελέτης, ιδιαίτερα τώρα, σε περίοδο καραντίνας
(2020 – 2021), που η πρόσβαση σε δημόσιες και πανεπιστημιακές
βιβλιοθήκες ήταν δύσκολη. Όλα αυτά εμείς τα βρήκαμε έτοιμα και τα
αλιεύσαμε στη θάλασσα του διαδικτύου, όμως δεν μπήκαν εκεί μόνα τους,
ούτε αυτόματα ή «μαγικά», αλλά με την πολύμοχθη και χρονοβόρα εργασία
κάποιων ανθρώπων, άγνωστων σ’ εμάς, γνωστών όμως στο Θεό. Εκείνος ας
τους ευλογεί όλους και ας είναι αφιερωμένο σ’ αυτούς ένα κεράκι στη θεία
λειτουργία.
Περιεχόμενα
Πρόλογος, ευχαριστίες και βιβλιογραφία
Εισαγωγή: Προβληματισμοί σχετικά με την αμφισβήτηση των διωγμών
Α. Οι μαρτυρίες της Καινής Διαθήκης
1. Οι προειδοποιήσεις των Ευαγγελίων
2. Διωγμοί εκ μέρους των Ιουδαίων – Οι Πράξεις των Αποστόλων
3. Πληροφορίες από τις επιστολές του αποστόλου Παύλου
4. Ο θάνατος των αποστόλων Πέτρου και Παύλου
5. Η Αποκάλυψη του Ιωάννη
Β. Χριστιανικές μαρτυρίες από τον 2ο και 3ο αιώνα μ.Χ.
1. Οι επιστολές του αγίου Ιγνατίου
2. Το Μαρτύριον Πολυκάρπου
3. Η μαρτυρία των έργων του αγίου Ιουστίνου
Παράρτημα: Η μνήμη επώνυμων μαρτύρων του 1ου και του 2ου αιώνα
4. Η Επιστολή προς Διόγνητον
5. Η αρχαιοπρεπής θεία λειτουργία των Αποστολικών Διαταγών
6. Ο άγιος Κυπριανός Καρθαγένης και ο διωγμός του Δεκίου
Γ. Ιστορικοί του 4ου αιώνα και Πατέρες της Εκκλησίας
1. Είναι αξιόπιστοι συγγραφείς ο Ευσέβιος Καισαρείας και ο Λακτάντιος;
2. Πατερικές μαρτυρίες πολύ κοντινές στους διωγμούς
3. «Ρεαλιστικά» μαρτυρολόγια
Δ. Κατακόμβες
Ε. Διερεύνηση της ιστορικότητας συγκεκριμένων αγίων μαρτύρων
Γενικές παρατηρήσεις: Λείψανα & άφθορα σκηνώματα αγίων
1. Ο άγιος Γεώργιος
2. Η αγία Ειρήνη
3. Οι άγιοι Σαράντα Μάρτυρες
4. Ο άγιος Κυπριανός ο πρώην Μάγος
5. Άγιος Δημήτριος
6. Η αγία Αναστασία η Ρωμαία
7. Οι άγιοι Χρύσανθος και Δαρεία
ΣΤ. Το υπερφυσικό στοιχείο στα συναξάρια – Σύγκριση Μαρτύρων & Νεομαρτύρων
1. Γενικά στοιχεία
2. Μαρτυρολόγια νεομαρτύρων και αρχαίων μαρτύρων
3. Ο άγιος Αχμέτ ο Κάλφας, μεταξύ συναξαρίου και οθωμανικών πηγών
4. Ένας σύγχρονος μάρτυρας (Κωνσταντίν Οπρισάν, † 1958)
